| De oorlog in het midden oosten maakt zaken duidelijk over het risicoprofiel van de drie belangrijkste aanwezigen in de regio: Iran, China en de USA met haar militaire vloot. In dit tweede deel van een mini-reeksje schets ik aspecten van het risicoprofiel van Iran – hun resilience en risico capaciteit. | In deze tekst geef ik mijn eigen mening, niet die van enige organisatie. |
Auteur: Manu Steens
Inhoudsopgave
A. Financieel uithoudingsvermogen — Hoe goed kan Iran de economische gevolgen opvangen
Iran heeft door tientallen jaren sancties geleerd om zich economisch aan te passen. Sinds 2018 legden de Verenigde Staten en de Europese Unie sancties op aan de Iraanse oliesector. Toch slaagde Iran erin zijn olie-export opnieuw te stabiliseren en zelfs te verhogen via geheime zwarte-marktkanalen. In 2025 exporteerde Iran gemiddeld ongeveer 1,5 tot 1,6 miljoen vaten ruwe olie per dag. Dat is veel meer dan het dieptepunt van 444.000 vaten per dag in 2020. Olie-inkomsten blijven belangrijk: ze maken ongeveer 25% van het Iraanse BBP uit en vormen ook een groot deel van de inkomsten van de overheid.
Iran probeerde daarnaast minder afhankelijk te worden van olie. Het land zette sterker in op zelfredzaamheid en op export buiten de oliesector. Die niet-olie-export groeide tot meer dan 50 miljard dollar. Ook steeg het aandeel van niet-olie in de totale handel van 27% in 2011 naar 78% in 2020. Binnenlands nam de benzineproductie toe van ongeveer 54 miljoen liter per dag in 2011 tot ongeveer 120 miljoen liter per dag begin 2025. Ook de ligging van Iran helpt: het land is niet volledig afhankelijk van één grens, haven of zeeroute. Het gebruikt handelsroutes via de weg en het spoor door Irak, Pakistan, Turkije en Centraal-Azië.
Maar deze veerkracht heeft een hoge prijs. De inflatie bleef in 2025 boven 40%, wat betekent dat het leven voor gewone mensen snel duurder werd. De Iraanse rial verloor sinds 2018 meer dan 90% van zijn waarde. Sancties hebben Iran in het afgelopen decennium naar schatting 300 tot 450 miljard dollar aan olie-inkomsten gekost. Volgens de Wereldbank kromp het bbp in 2025/26 met 2,7%. De economie werd ook verzwakt door protesten, stakingen en een landelijke internet-black-out in het laatste kwartaal. Eind 2025 zorgde de herinvoering van VN-snapback-sancties voor extra druk.
Beoordeling: Iran heeft financieel meer uithoudingsvermogen getoond dan je op basis van gewone economische verwachtingen zou denken. Toch werkt dit systeem op een laag economisch niveau. Het regime en vooral het veiligheidsapparaat blijven overeind, maar de bevolking draagt de zwaarste kosten. Het land overleeft financieel, maar gewone Iraniërs betalen daarvoor met minder inkomen en een lagere levensstandaard.
B. Maatschappelijke en emotionele veerkracht — Hoe goed kan Iran sociale en politieke stress opvangen
De maatschappelijke veerkracht van Iran komt, vanuit het standpunt van het regime, vooral door controle en dwang. Ze is minder gebaseerd op brede steun van de bevolking. Het Real Instituto Elcano concludeert over de protesten van 2025-26 dat stabiliteit behouden bleef door controle, fragmentatie en aanpassing, niet door instemming. Met andere woorden: het systeem blijft bestaan omdat klachten worden beheerd, niet omdat ze echt worden opgelost.
Eind 2025 en begin 2026 braken in Iran grote protesten uit. Die werden veroorzaakt door economische achteruitgang en waardeverlies van de munt. De protesten verspreidden zich over alle 31 provincies en vormden een van de breedste mobilisaties sinds de beweging ‘Vrouw, Leven, Vrijheid’ van 2022. Volgens International Crisis Group doodden staatstroepen enkele honderden demonstranten en arresteerden ze duizenden mensen. Ook werd bijna het volledige internet afgesloten. Tot nu toe bleven de veiligheidsdiensten, waaronder de IRGC en de Basij, loyaal aan het regime. Er waren geen meldingen van overlopers. Die loyaliteit is cruciaal voor het voortbestaan van het regime.
Iran International waarschuwt dat langdurige economische uitputting en een breder verlies van vertrouwen in de Iraanse staat 2026 mogelijk tot het moeilijkste jaar ooit voor de Islamitische Republiek maken. Dat verlies aan vertrouwen hangt ook samen met militaire en buitenlandse beleidstegenslagen in 2025. Een artikel in The Atlantic stelde dat vijf belangrijke voorwaarden voor een revolutie bijna aanwezig waren: een fiscale crisis, verdeelde elites, een brede oppositiecoalitie, een sterk verhaal van verzet en een gunstig internationaal klimaat. Toch blijven oppositiegroepen verdeeld en slecht gecoördineerd.
Beoordeling: De maatschappelijke veerkracht van Iran steunt vooral op de kracht van het veiligheidsapparaat, niet op populaire legitimiteit. De belangrijkste vraag is of de veiligheidsdiensten loyaal blijven. Als de economie verder verslechtert en de loyaliteit van die veiligheidsdiensten begint te breken, kan het regime veel minder goed omgaan met protest en verzet.
C. Stabiliteitsdrempel — Hoeveel risico kan Iran dragen voordat plannen ontsporen
De strategische plannen van Iran raakten in 2024 en 2025 al zwaar verstoord. Hezbollah en Hamas verzwakten, het Assad-regime viel, en Israël viel Iraanse luchtafweer en infrastructuur voor ballistische raketten aan. In juni 2025 waren er ook Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iraanse nucleaire verrijkingslocaties. Samen vormden deze gebeurtenissen zware klappen voor de regionale strategie van Iran en voor zijn afschrikking. De Congressional Research Service merkt op dat deze tegenslagen twijfel oproepen over de haalbaarheid van Iran’s strategie: druk uitoefenen op Israël en de Verenigde Staten en tegelijk directe aanvallen afschrikken via regionale gewapende groepen.
Toch is Iran niet zomaar vergelijkbaar met landen als Libië of Syrië. Volgens het Chandragupta Instituut behoudt Iran een verenigd militair commando, een gelaagd intern veiligheidsapparaat en een politiek systeem dat juist ontworpen is om druk van buitenaf en interne onrust tegelijk te weerstaan. Externe militaire druk heeft Iran in het verleden vaak niet gebroken, maar juist tijdelijk meer samenhang gegeven door nationalistische gevoelens op te wekken. Dat betekent dat de stabiliteitsdrempel bij dreigingen van buitenaf hoger kan liggen dan verwacht, ook al staat het sociale contract van het regime met de bevolking onder zware druk.
De echte grens ligt waarschijnlijk bij drie problemen die tegelijk optreden. Ten eerste: een economische ineenstorting waardoor het regime het veiligheidsapparaat niet langer goed kan betalen. Ten tweede: het uiteenvallen van de veiligheidsdiensten, waardoor het regime zijn belangrijkste dwangmiddel verliest. Ten derde: een geloofwaardige oppositie die de onvrede van de bevolking kan organiseren. Iran International stelt dat de machthebbers in Teheran lijken te denken dat het behouden van dwangkracht belangrijker is dan het risico op volkswoede. Die berekening werkt alleen zolang het veiligheidsapparaat loyaal blijft, ook wanneer de economie verder verslechtert.
Beoordeling: De plannen van Iran zijn door de gebeurtenissen van 2024-25 al gedeeltelijk ontspoord. Het land bevindt zich nu vooral in een fase van schadebeperking. De stabiliteitsdrempel ligt lager dan in de afgelopen decennia omdat Iran tegelijk onder druk staat op financieel vlak, in zijn regionale netwerk, in zijn afschrikkingsvermogen en in zijn relatie met de eigen bevolking. Het regime overleeft nog, maar zijn strategische ambitie is duidelijk kleiner geworden.