| De oorlog in het midden oosten maakt zaken duidelijk over het risicoprofiel van de drie belangrijkste aanwezigen in de regio: Iran, China en de USA met haar militaire vloot. In dit vijfde en laatste deel van een mini-reeksje schets ik aspecten van het risicoprofiel van Iran – Risicobeheer strategieën en -maatregelen. | In deze bijdrage schrijf ik mijn eigen mening, niet die van enige organisatie |
Auteur: Manu Steens
Inhoudsopgave
A. Algemene risicobeheerstrategieën en -kaders
De belangrijkste strategie van Iran om risico’s te beheren is de ‘Weerstandseconomie’. Die werd formeel uitgewerkt door Opperste Leider Khamenei en staat sinds 2012 in opeenvolgende Vijfjarenplannen. Het idee is dat Iran in kritieke sectoren, zoals energie, voedsel, geneesmiddelen en defensie, zo veel mogelijk zelfvoorzienend moet zijn. Zo wil het land minder kwetsbaar worden voor buitenlandse sancties. Volgens Critical Threats ziet het Iraanse regime netwerken met Rusland en China om sancties te omzeilen als essentieel om de economie overeind te houden. Iraanse staatsmedia noemden dit zelfs een opkomende economische alliantie.
Voor veiligheid gebruikt Iran een ‘Mosaic Defense’–strategie. Dat betekent dat militaire en veiligheidsmiddelen bewust worden verspreid. Raketvoorraden, commandopunten en IRGC-eenheden liggen niet op één centrale plaats, maar op meerdere locaties. Daardoor kan één aanval niet meteen het hele defensienetwerk uitschakelen. Voor tegenstanders wordt het moeilijker om één duidelijk doelwit te vinden dat alles beslist.
B. Verzekeringsequivalenten en financiële buffers
1. IRGC ECONOMISCH IMPERIUM ALS FINANCIËLE BUFFER
De IRGC controleert volgens schattingen een groot deel van de Iraanse economie: ongeveer een derde tot twee derde van het bbp, via bedrijven en organisaties in energie, bouw, telecom, transport, havens en zwarte-marktfinanciering. Dit werkt als een soort interne verzekering voor het regime. CISES meldt dat omdat veel gewone Iraanse bedrijven door sancties worden afgesneden van legale handel en financiering, krijgt de IRGC juist meer ruimte op de zwarte markt. Volgens CFR gebruikt de IRGC die positie onder meer om olie te smokkelen, vooral naar China, en zo geld te verdienen voor de Quds Force en bondgenoten.
2. SANCTIE-ONTWIJKINGSNETWERKEN ALS FINANCIËLE VERZEKERING
Iran heeft daarnaast een uitgebreid systeem opgebouwd om sancties te omzeilen. FinCEN beschreef in mei 2026 een schaduwnetwerk van vermoedelijke schijnbedrijven ter waarde van 5 miljard dollar. OFAC sanctioneerde in 2025 meer dan 875 personen, schepen en vliegtuigen om zulke netwerken te breken. Toch toont de omvang ervan dat Iran bewust meerdere financiële routes heeft gebouwd als risicobeheer. Iraanse staatsmedia beschreven het gebruik van schaduwvloten door Iran, Rusland en China als een soort verzekeringsbeleid.
C. Diversificatiemaatregelen
1. DIVERSIFICATIE VAN HANDELSROUTES
Iran heeft zijn handelsroutes bewust gespreid. Het wil minder afhankelijk zijn van zeeroutes die door de Amerikaanse zeemacht kunnen worden geblokkeerd. Daarom gebruikt Iran meer landroutes via Irak, Pakistan, Turkije en Centraal-Azië. In 2025 werd ook een directe spoorverbinding met China geactiveerd. Tegelijk groeide de niet-olie-export tot meer dan 50 miljard dollar. Het aandeel van niet-olie in de totale handel steeg van 27% in 2011 tot 78% in 2020. Dat toont een sterke verschuiving weg van olie-afhankelijke inkomsten. De samenwerking met Venezuela werd wel verstoord door de Amerikaanse gevangenneming van president Maduro in januari 2026.
2. ENERGIEZELFVOORZIENENDHEID
Iran heeft ook geprobeerd energie binnenlands zekerder te maken. De benzineproductie steeg van ongeveer 54 miljoen liter per dag in 2011 naar ongeveer 120 miljoen liter per dag begin 2025. Daardoor is Iran minder afhankelijk van ingevoerde geraffineerde producten. Ook in farmacie, staal en landbouwketens bouwde Iran meer binnenlandse productie op. Dat moet de importafhankelijkheid verminderen in sectoren die belangrijk zijn voor sociale stabiliteit.
3. ALLIANTIEDIVERSIFICATIE — DE CRINK-AS
Iran spreidt ook zijn strategische partnerschappen via de CRINK-as: China, Rusland, Iran en Noord-Korea. China levert olie-inkomsten en technologieoverdracht. Rusland levert militaire uitrusting, zoals Su-35-jagers, opvolgers van S-300/S-400-luchtafweer en Verba-draagbare luchtafweersystemen, plus satellietinlichtingen. Noord-Korea levert ballistische-rakettechnologie in ruil voor Iraanse steun. De EU-classificatie van de IRGC als terroristische organisatie op 29 januari 2026 versnelde deze verschuiving weg van westerse relaties.
D. Noodfondsen en reserves
1. CONTINUÏTEIT VAN OLIE-INKOMSTEN VIA SCHADUWVLOOT
De belangrijkste noodreserve van Iran is de blijvende stroom olie-inkomsten via schaduwvloten en geheime exportkanalen. China koopt ongeveer 90% van de Iraanse olie-export, gemiddeld 1,38 miljoen vaten per dag in 2025. Dat levert jaarlijks miljarden dollars op, ook voor de IRGC-begroting. In de praktijk werkt dit als een noodfonds: het is de kasstroom waarmee het veiligheidsapparaat wordt betaald. Zonder die inkomsten zou de stabiliteit van het regime snel onder druk komen. Iran en Rusland ontwikkelden samen de schaduwvlootinfrastructuur, die Iraanse staatsmedia als strategische verzekering omschrijven.
2. BONYAD (FOUNDATION) SYSTEEM
Iran heeft ook een parallelle economie via Bonyads: grote quasi-overheidsstichtingen die naar schatting 20 tot 40% van het bbp controleren. Ze werken buiten de gewone staatsbegroting en zijn minder blootgesteld aan internationale sancties. Grote Bonyads zoals Bonyad Mostazafin en Setad beheren vastgoed, industriële en financiële activa ter waarde van honderden miljarden dollars. Voor het regime vormen ze noodreserves die los van de formele begroting kunnen worden ingezet.
E. Beveiligingsmaatregelen
1. IRGC EN GELAAGDE INTERNE BEVEILIGING
Iran gebruikt meerdere overlappende veiligheidslagen: de IRGC, de Basij, de Law Enforcement Forces en het Ministerie van Inlichtingen en Veiligheid. De Basij telt naar schatting 90.000 tot 150.000 actieve leden en 300.000 reserves. Het systeem is zo opgebouwd dat andere onderdelen kunnen blijven werken als één deel verzwakt. Tijdens de protesten van 2025-26 riep de IRGC begin januari 2026 een gele noodtoestand uit. Ahmad Vahidi werd op 31 december 2025 benoemd tot plaatsvervangend commandant van de IRGC. Na de stakingen van juni 2025 werden ongeveer 21.000 mensen gearresteerd.
2. INTERNET EN INFORMATIECONTROLE
Iran gebruikt internetcontrole als veiligheidsmiddel. Tijdens de protesten van 2025-26 werd bijna het volledige internet afgesloten om protestcoördinatie en informatieverspreiding te beperken. Het National Information Network, het Iraanse binnenlandse intranet, zorgt ervoor dat belangrijke overheids- en militaire communicatie kan doorgaan tijdens zo’n afsluiting. De IRGC monitort en verstoort digitale activiteiten van de oppositie via haar Cyber Command. De EU en de VS sanctioneerden technologiebedrijven die surveillance en internetafsluitingen mogelijk maken.
3. RAKETHERSTEL ALS AFSCHRIKBEVEILIGING
Na de zware schade aan de raketinfrastructuur tijdens de 12-daagse oorlog van juni 2025 en Operatie Epic Fury in maart 2026 gaf Iran prioriteit aan snel raketherstel. De IRGC koos voor ‘afschrikking door volume’: snel veel ballistische raketten opnieuw opbouwen om Israëlische en Amerikaanse raketverdediging in een toekomstig conflict te overweldigen. Nieuwe mengers voor vaste brandstof kwamen van externe partners, vooral Rusland en China, ondanks westerse pogingen om de aanvoer te blokkeren. Dit werd een centrale veiligheidsinvestering in 2026.
F. Noodplannen
Het belangrijkste noodplan van Iran is het voortbestaan van het regime door de loyaliteit van de IRGC te behouden. Iran International noemt die loyaliteit de beslissende factor voor regimecontinuïteit. De benoeming van hardline IRGC-commandanten eind 2025 en begin 2026 toont dat het regime dwangkracht belangrijker vond dan economische hervormingen. Het ‘Vierde Opvolger’-plan, genoemd in de CISES-analyse van Ibrahim S. (2026), wijst op voorbereiding op langdurig conflict met de VS en Israël, inclusief opvolgingsprotocollen als leiders worden uitgeschakeld. Ook de Mosaic Defence -strategie is een noodarchitectuur: militaire middelen worden verspreid zodat Iran geconcentreerde luchtcampagnes zoals in 2025 beter kan overleven.