| De oorlog in het midden oosten maakt zaken duidelijk over het risicoprofiel van de drie belangrijkste aanwezigen in de regio: Iran, China en de USA met haar militaire vloot. In dit vierde deel van een mini-reeksje schets ik aspecten van het risicoprofiel van Iran – risico blootstelling assessment. | In deze bijdrage schrijf ik mijn eigen mening, niet die van enige organisatie |
Auteur: Manu Steens
Inhoudsopgave
A. Specifieke risicoblootstelling van Iraanse activiteiten, operaties en investeringen
1. BLOOTSTELLING AAN MILITAIRE EN NUCLEAIRE RISICO’S
De grootste directe risico’s voor Iran in 2025-26 komen voort uit zijn eigen activiteiten. De 12-daagse oorlog van juni 2025, waarin Israël en de Verenigde Staten aanvallen uitvoerden op Iraanse nucleaire infrastructuur, raketproductie, luchtafweer en IRGC-commandopunten, hing rechtstreeks samen met Iran’s nucleaire programma en zijn steun aan Hamas, Hezbollah en de Houthi’s. Volgens de Congressional Research Service hebben deze gebeurtenissen de voordelen en invloed die Teheran in jaren had opgebouwd sterk verminderd. De vervolgcampagne Operatie Epic Fury in maart 2026 richtte zich daarna verder op raketproductie, voorraden en lanceermogelijkheden.
Volgens het Institute for Science and International Security beschadigde de oorlog van juni 2025 de infrastructuur die verband hield met kernwapens en het vermogen om kernwapens te maken ernstig. Tegelijk bleef er na de oorlog veel onzekerheid over wat er nog van het nucleaire programma over was, terwijl het IAEA (International Atomic Energy Agency) bijna geen monitoring meer had. Iran probeert nu zijn raketcapaciteit te herstellen via een strategie van ‘deterrence through volume’: het opnieuw opbouwen van grote voorraden ballistische raketten om Israëlische en Amerikaanse verdediging te kunnen overweldigen. Die strategie creëert zelf ook nieuwe risico’s, omdat ze verdere preventieve aanvallen kan uitlokken.
De 2026 DNI ATA stelde dat Iran heeft laten zien dodelijke operaties tegen Amerikanen in binnen- en buitenland te kunnen voorbereiden. Als het regime aan de macht blijft en kan herstellen, zal het volgens die beoordeling waarschijnlijk opnieuw zulke inspanningen nastreven. De analyse stelt ook dat Teheran vrijwel zeker wraak zal willen nemen voor de dood van Opperste Leider Ayatollah Ali Khamenei, en dat het nog altijd de lange termijn intentie heeft om de dood van voormalig IRGC-QF-commandant Qasem Soleimani te wreken door huidige en voormalige Amerikaanse functionarissen te raken. Zulke vergeldingsplannen verhogen ook het risico voor Iran zelf, omdat ze ervoor zorgen dat Iran een doelwit blijft.
2. ECONOMISCHE RISICOBLOOTSTELLING DOOR SANCTIES EN CONFLICTEN
Iran loopt ook zeer grote economische risico’s. Het Alma Institute meldde in februari 2026 dat de economie zwaar onder druk stond door 60% inflatie en een rialwisselkoers van ongeveer 1.000.000 per dollar. Het BBP kromp met 2,7% in 2025/26. In het afgelopen decennium verloor Iran naar schatting 300 tot 450 miljard dollar aan olie-inkomsten. De herinvoering van VN-snapback-sancties in september 2025 voegde extra beperkingen toe. Operatie Epic Fury veroorzaakte in maart 2026 bovendien nieuwe fysieke schade aan olie-infrastructuur.
Een belangrijk risico is dat Iran sterk afhankelijk is van China als olieklant. China koopt ongeveer 90% van de totale Iraanse olie-export, die in 2025 piekte op 1,38 miljoen vaten per dag. Daarmee levert China jaarlijks miljarden dollars aan inkomsten op, ook voor de IRGC, ondanks Amerikaanse en VN-sancties. Die afhankelijkheid van één koper maakt Iran kwetsbaar. Als China onder Amerikaanse druk minder Iraanse olie zou kopen, kan Iran snel in financiële problemen komen. Modern Diplomacy waarschuwde dat zo’n daling van aankopen de exportcapaciteit van Iran kan doen instorten en een valutaspiraal kan veroorzaken.
3. BLOOTSTELLING AAN BINNENLANDSE INSTABILITEIT
De binnenlandse risico’s voor Iran namen in 2025-26 sterk toe. Iran International schreef in januari 2026 dat langdurige economische uitputting en een breder verlies van vertrouwen in de Iraanse staat 2026 mogelijk tot het moeilijkste jaar ooit voor de Islamitische Republiek maken. Dat verlies aan vertrouwen kwam ook door militaire en buitenlandse beleidstegenslagen in 2025. Eind 2025 verspreidden protesten zich naar alle 31 provincies. Ze werden aangedreven door economische ineenstorting, waardeverlies van de munt en teleurstelling na de oorlog. De staat reageerde met een bijna totale internet-black-out en doodde enkele honderden demonstranten.
Ook internationaal nam de druk toe. Op 29 januari 2026 wees de EU de IRGC aan als terroristische organisatie. Dat was een belangrijke juridische en reputatieschade voor Iran en versterkte de diplomatieke isolatie. Het Real Instituto Elcano stelde dat de stabiliteit van Iran niet vooral door instemming wordt bewaard, maar door controle, fragmentatie en aanpassing. Het systeem blijft bestaan omdat klachten worden beheerd, niet omdat ze worden opgelost. Het belangrijkste drempelrisico blijft de loyaliteit van het veiligheidsapparaat: als die door economische druk breekt, kan de hele manier waarop het regime risico’s beheert instorten.
4. BLOOTSTELLING AAN NUCLEAIRE UITBRAAK EN REGIONALE ESCALATIERISICO’S
De Congressional Research Service merkt op dat de strategische tegenslagen van 2024 het debat in Iran over mogelijke kernwapenontwikkeling lijken te hebben veranderd. Dat roept het risico op dat Iran zou proberen sneller richting een nucleaire doorbraak te gaan. Het Special Eurasia-rapport over geopolitieke risico’s in het Midden-Oosten voor 2026 noemt Iran’s nucleaire doorbraakhouding een van de belangrijkste risico’s voor 2026.
Volgens dat rapport reageerde de IRGC op de aanvallen op Iraanse faciliteiten door raketproductie centraal te zetten als afschrikstrategie. Het doel is om met grote aantallen raketten de Israëlische en Amerikaanse raketverdediging te overweldigen in een toekomstig conflict. Maar hoe sneller Iran die capaciteit heropbouwt, hoe kleiner het tijdsvenster wordt voor diplomatie om de risico’s te verminderen. Daardoor neemt ook het gevaar op regionale escalatie toe.
B. Soorten en omvang van risico’s in de Iraanse omgeving
De risico-omgeving van Iran is uitzonderlijk zwaar omdat verschillende soorten druk tegelijk samenkomen. Iran wordt geconfronteerd met externe militaire druk, economische belegering, binnenlandse onrust en een verzwakte afschrikkingsstructuur. Elk van die risico’s is op zichzelf al ernstig, maar samen maken ze de situatie veel gevaarlijker en moeilijker te beheersen.
Het Toda Peace Institute beschrijft Iran als onderdeel van de zogenoemde ‘CRINK’-as: China, Rusland, Iran en Noord-Korea. Die samenwerking geeft Iran deels een buffer, omdat het steun krijgt van andere staten die ook tegenover het Westen staan. Tegelijk vergroot ze de risicoblootstelling, omdat Iran daardoor sterker wordt verbonden met een bredere confrontatie met het Westen. De steun vermindert dus sommige risico’s, maar maakt andere risico’s juist groter.