| De oorlog in het midden oosten maakt zaken duidelijk over het risicoprofiel van de drie belangrijkste aanwezigen in de regio: Iran, China en de USA met haar militaire vloot. In dit derde deel van een mini-reeksje schets ik aspecten van het risicoprofiel van Iran – verliesabsorptie en herstelresources. | In deze bijdrage schrijf ik mijn eigen mening, niet die van enige organisatie |
Auteur: Manu Steens
Inhoudsopgave
A. Vermogen om verliezen te absorberen
FINANCIËLE VERLIESABSORPTIE
De financiële verliesabsorptie van Iran is dubbel. Aan de ene kant is ze hoog: de Islamitische Republiek heeft laten zien dat ze kan blijven functioneren onder economische druk die voor veel andere staten zeer zwaar zou zijn. Tussen 2012 en 2019 zorgden sancties voor een gemiddeld jaarlijks inkomensverlies van ongeveer 3.000 dollar per persoon. Sinds 2018 verloor de rial meer dan 90% van zijn waarde. Iran verloor in het afgelopen decennium naar schatting 300 tot 450 miljard dollar aan olie-inkomsten. Toch bleef het regime werken, bleef het zijn veiligheidsdiensten betalen en bleef het zijn strategische doelen nastreven.
Aan de andere kant is die capaciteit niet onbeperkt. De Wereldbank schat dat het bbp van Iran in 2025/26 met 2,7% kromp. Conflicten, stakingen en een landelijke internet-black-out maakten de situatie nog moeilijker. In 2025 lag de inflatie boven 40%. Daardoor wordt het moeilijker voor de overheid om lonen in de publieke sector te betalen en basisgoederen te importeren. Modern Diplomacy waarschuwt dat, als China door Amerikaanse druk minder Iraanse olie koopt, Iran zijn exportcapaciteit kan zien instorten. Dat kan leiden tot een valutaspiraal en mogelijk problemen om het veiligheidsapparaat te financieren. De financiële verliesabsorptie van het regime bestaat dus echt, maar ze heeft duidelijke grenzen.
MILITAIRE VERLIESABSORPTIE
Ook militair kreeg Iran in 2024 en 2025 zware klappen. De S-300-luchtafweer werd vernietigd, productielocaties voor ballistische raketten werden geraakt, hoge commandanten van de IRGC werden gedood en het nucleaire programma werd zwaar getroffen door Israëlische en Amerikaanse aanvallen. Volgens de Congressional Research Service hebben deze gebeurtenissen de voordelen en invloed die Teheran in jaren had opgebouwd sterk verminderd.
Toch kon Iran ook op militair vlak opnieuw capaciteit opbouwen. JINSA stelde in maart 2026 dat Iran na de 12-daagse oorlog met Israël in juni 2025 belangrijke delen van zijn raket- en militaire infrastructuur snel kon herstellen met externe steun. Daardoor kon Iran binnen enkele maanden opnieuw de Verenigde Staten en hun regionale bondgenoten bedreigen. Dit herstel werd vooral mogelijk gemaakt door materiële steun van Rusland en China.
INSTITUTIONELE VERLIESABSORPTIE
De Islamitische Republiek heeft ook een politiek systeem dat is gebouwd om druk van buitenaf en onrust van binnenuit te weerstaan. Het Chandragupta Instituut wijst erop dat Iran een verenigd militair commando heeft, een gelaagd intern veiligheidsapparaat en een politiek systeem dat specifiek ontworpen is om externe aanvallen en interne onrust tegelijk op te vangen. De IRGC, de Basij en het Ministerie van Inlichtingen werken als overlappende machtsinstrumenten. Tijdens de protesten van 2025-26 bleven zij samenhangend functioneren, zonder gemelde overlopers, terwijl de bevolking zware kosten droeg.
Maar ook hier is er een grens. Iran International stelde in januari 2026 dat de strategie van het regime afhangt van blijvende loyaliteit binnen het veiligheidsapparaat, ook wanneer de economie verslechtert. Als de lonen en middelen van de veiligheidsdiensten te sterk dalen, kan precies dat apparaat dat het regime overeind houdt verzwakken of breken.
B. Middelen om nadelige uitkomsten te verminderen of te herstellen
ECONOMISCHE HERSTELMIDDELEN
De belangrijkste economische herstelbron van Iran blijft olie. Olie levert ongeveer 25% van het BBP en een groot deel van de overheidsinkomsten, ondanks jaren van sancties. Volgens Clingendael kon Iran via geheime kanalen ongeveer 1,5 tot 1,6 miljoen vaten olie per dag blijven exporteren. Zelfs na de herinvoering van VN-snapback-sancties verkocht Iran het grootste deel van zijn olie aan China, meestal tegen sterk verlaagde prijzen. Dat is een belangrijke reddingslijn. Chinese politieke keuzes zouden die lijn kunnen stoppen, maar dat is niet gebeurd. Het Stimson Center benadrukt dat dit toont hoe moeilijk het is om Amerikaanse sancties volledig uit te voeren, zeker door veranderende geopolitieke omstandigheden op de energiemarkten.
Daarnaast heeft Iran een zogenaamde ‘weerstandseconomie’ opgebouwd. Die draait om binnenlandse zelfvoorziening en alternatieve handelsroutes. De niet-olie-export groeide tot meer dan 50 miljard dollar. Iran ontwikkelde binnenlandse scheepvaartverzekeringen, bouwde routes over land uit naar Irak, Pakistan, Turkije en Centraal-Azië, en startte in 2025 een directe spoorverbinding met China. De benzineproductie is sinds 2011 meer dan verdubbeld. Volgens het Arab Center DC verschoof handel onder sancties van efficiëntie naar overlevingskans. Iran heeft zijn economie dus aangepast aan overleven onder druk.
MIDDELEN VOOR MILITAIRE HEROPBOUW
Voor militaire heropbouw rekent Iran vooral op de as met Rusland en China. Volgens Special Eurasia zijn Moskou en Beijing niet alleen diplomatieke bondgenoten, maar ook technologische steunpunten geworden. Zij leveren of ondersteunen onder meer geavanceerde S-400-luchtafweer, Su-35-gevechtsvliegtuigen, BeiDou-3-navigatiesystemen, Chinese HQ-9B-luchtafweerraketbatterijen en Russische Verba-schouderluchtafweersystemen. Rusland leverde ook satellietbeelden en inlichtingen over Amerikaanse militaire posities. Met hun externe steun kon Iran na de aanvallen van juni 2025 sneller opnieuw militaire capaciteit opbouwen.
Het Iraanse raketprogramma is wel verzwakt, maar blijft een van de grootste in het Midden-Oosten. Het blijft dus een belangrijk middel voor afschrikking en escalatie. Ook de ligging van Iran speelt een rol. Iran ligt bij belangrijke vaarroutes zoals de Straat van Hormuz en Bab-el-Mandeb. Als Iran maritieme of raketcapaciteiten herstelt, kan het opnieuw druk zetten op wereldwijde energievoorziening. Dat geeft Iran een dreiging die groter is dan zijn klassieke militaire kracht alleen zou doen vermoeden.
DIPLOMATIEKE HERSTELMIDDELEN
De diplomatieke herstelmiddelen van Iran zijn beperkter dan die van grootmachten zoals China of de Verenigde Staten, maar ze zijn niet onbelangrijk. Rusland en China beschermen Iran in de VN-Veiligheidsraad en helpen zo bindende resoluties tegen te houden. De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken bevestigde dat de militaire samenwerking met Rusland en China doorgaat. Rusland gaf ook inlichtingensteun tijdens het conflict van 2026.
Iran gebruikt daarnaast internationale kaders zoals de SCO (de Shanghai Cooperation Organization) en BRICS om militaire samenwerking te verdiepen. Volgens de US-China Economic and Security Review Commission ontving Iran in december 2025 China en andere landen voor een militaire oefening binnen SCO-verband. Iran behoudt ook invloed doordat het regionale stabiliteit kan bedreigen. Daardoor wordt het voor andere spelers strategisch duur om Iran volledig te isoleren. Dat geeft Teheran diplomatieke invloed die groter is dan zijn formele macht alleen.